انتشارات افراز

به انگيزه انتشار کتاب"کارگاه نمايش‌ از آغاز تا پايان" (18/6/1387)

رضا آشفته:
«مفهوم کارگاه يعني همين؛ به وجود آوردن امکانات براي کساني که در حالت جست‌وجو هستند و مي‌خواهند تقليد را رها کنند و به اصل برسند. يک تئاتر واقعي امروز نه تنها در ايران بلکه در همه دنيا مي‌تواند تئاتر کارگاهي باشد و اين يک پديده اتفاقي نيست که‌ تعداد کارگاه‌ها در دنيا رو به فزوني است. 10 سال قبل در دنيا، شايد دو يا سه تا کارگاه وجود داشت، ولي در ظرف دو سه سال اخير در بيشتر شهرهاي دنيا حداقل دو سه کارگاه تئاتر هست. وظيفه کارگاه به وجود آوردن هسته اصلي فعاليت است.»
آن چه در بالا مي‌خوانيد بخشي از سخنان آربي آوانسيان، کارگردان و يکي از بنيانگذاران کارگاه نمايش‌ در ايران است. اين مطلب در صفحه 369 کتاب"کارگاه نمايش از آغاز تا پايان(1357-1348)" گردآوري و تحقيق ستاره خرم‌زاده اصفهاني آمده است. اصل مطلب مربوط به مجله فرهنگ و زندگي، ويژه سينما و تئاتر، شماره 13-14، زمستان 52 ـ بهار 53، صص 56 و 57 مي‌شود.
براي آن که به اهميت کارگاه نمايش‌ پي ببريم، فقط کافي است فهرستي از هنرمنداني را که در آن جا فعاليت کرده‌اند، پيش رويمان قراردهيم: آربي آوانسيان، اسماعيل خلج، عباس نعلبنديان، بيژن مفيد، سوسن تسليمي، سياوش تهمورث، صدرالدين زاهد، فردوس کاوياني، فريده سپاه‌منصور، شهره آغداشلو، رضا رويگري، رضا ژيان، هوشنگ توزيع، محمود استادمحمد، پرويز پورحسيني، سعيد پورصميمي، ايرج انور، شهرو خردمند، مهين تجدد، هوشنگ توکلي، محمد ژيان، محمود صحتي، فهيمه راستکار، مهوش افشارپناه، سيروس ابراهيم‌زاده، بيژن صفاري، مرتضي ضرابي، داريوش فرهنگ، مهدي هاشمي، شمسي فضل‌اللهي، حسين محب‌اهري، آتيلا پسياني، شکوه نجم‌آبادي، آشور باني‌پال بابلا، فريدون آو، فريبرز سمندرپور، ميترا قمصري، محمد صالح‌علاء و...
هر يک از اين هنرمندان داراي رزومه کار قابل اعتنايي هستند. امروز هم برخي از آنان فعال هستند و جزء بهترين‌ها در حرفه خود به شمار مي‌آيند. کارگاه نمايش با نيت درستي شکل گرفت، البته پس از انقلاب به صورت پراکنده آن نيت و حال و هوا پيگيري شده است. شايد همين پراکندگي نيز مانع از تجسم يافتن يک رويکرد و رويه درست شده باشد. به همين دليل بسياري از حرکت‌ها در تکرار همان حرکات سابق ‌بوده و نمي‌تواند بيانگر يک حرکت رو به رشد و ادامه‌دار باشد. اگر اين فاصله و گسست ايجاد نمي‌شد، شايد ما هم به لحاظ داشتن نمايش‌هاي تجربي از جايگاه معتبري در سطح جهان برخوردار مي‌شديم و امروز با بضاعت اندک و ناچيز خود که از نشانه‌هاي مستدلي نيز برخوردار نيستند، نمي‌توانيم چنين داعيه‌اي را نزديک به يقين مطرح کنيم. بلکه هر هنرمند بنا بر روند شخصي خود مي‌تواند بخشي از اين ديدگاه تئاتري را مطرح کند. مطمئناً در چنين شرايطي که آن هم با انسجام و اتحاد صورت نمي‌گيرد، نتيجه خيلي هم قابل دفاع نخواهد بود.
بنابراين اهميت کارگاه نمايش بنا بر هزار و يک دليل غير قابل کتمان است و امسال با آن که 30 سال از تعطيلي کارگاه نمايش مي‌گذرد‌ دو محقق(حميدرضا ريشهري و ستاره خرم‌زاده اصفهاني) حاصل تحقيقات و پژوهش‌هاي خود راجع به کارگاه نمايش را در دو کتاب مجزا منتشر کردند. کتاب اول توسط انتشارات نوروز هنر و کتاب دوم توسط انتشارات افراز منتشر شده است.
معرفي کتاب دوم
در کتاب"کارگاه نمايش‌ از آغاز تا پايان"، پس از مقدمه دکتر فرهاد ناظرزاده کرماني تحت عنوان"آشنايي با پژوهش‌هاي مرجع ـ مأخذشناسي و دو نمونه آن"، يادداشتي از دکتر محمود عزيزي، استاديار رشته تئاتر دانشگاه تهران در تاييد اين کتاب آمده است. خود کتاب هم شامل ده فصل و ضمائمي اختصاص يافته به تصاوير مي‌شود. فصل اول: موقعيت تئاتر در تهران(1300 تا 1357 شمسي)، فصل دوم: جشن هنر شيراز، فصل سوم: شکل گيري کارگاه نمايش و روند فعاليت آن، فصل چهارم: گروه‌هاي متشکل در کارگاه نمايش، فصل پنجم: کارگاه نمايش و جشن هنر شيراز، فصل ششم: تئاتر چهارسو، فصل هفتم: فهرست الفبايي نمايش‌هاي اجرا شده کارگاه نمايش و تئاتر چهارسو، فصل هشتم: فعاليت‌هاي انتشاراتي کارگاه نمايش، فصل نهم: فرهنگ کارگاهيان(بازيگران کارگاه نمايش) و فصل دهم: نتيجه‌گيري است.
تئاتر تجربي
ستاره خرم‌زاده اصفهاني در سرآغاز کتاب درباره تئاتر تجربي مي‌نويسد:«تئاتر تجربي به عنوان گونه‌ غالب تئاتر دهه 60 ميلادي، جايگاه رفيعي را براي خود دست و پا کرد. اين رايحه همچنين به ايران هم رسيد و تئاتر نوجوي ما را سخت تحت تاثير قرار داد و مراکز تئاتر دانشگاهي هم به اين نوجويي دست زد و پي آمد آن، با تاسيس کارگاه نمايش در سال 1348 ، اين قدم گذاري، شکل رسمي به خود گرفت‌ و طي 10 سال تجربه در اين وادي و مبادرت به اجراهاي نمايشي، سرفصلي نوين در تئاتر ايران آغاز شد.»
وي درباره ايجاد کارگاه نمايش در ايران مي‌افزايد:«علت اين توجه و انتخاب يعني عنوان"کارگاه نمايش‌" تاثيراتي است که اين تشکيلات بر روند تئاتر اين مرز و بوم گذاشته است و علي رغم تغيير نظام حکومتي در بهمن 1357 و انحلال آن، تعدادي از دست‌اندرکاران کارگاه، در عرصه هنر نمايش ماندند و به فعاليت ادامه دادند که همواره از زبده‌ترين و پرکارترين چهره‌هاي هنر نمايش اين سرزمين بودند و از تجربيات گرانبهايي که به دست آوردند هم خود بهره بردند و هم در اختيار سايرين قرار دادند. تلاش اين عزيزان در حوزه تئاتر تجربي قابل ستايش و تقدير است. اين پژوهش علي رغم کاستي‌هايش پاسخي است به فعاليت‌هاي پيگير و سترگ اين جويندگان حقيقت. راهشان مستمر باد.»
اين محقق مراحل پژوهش و تدوين اين کتاب را نزديک به دو سال انجام داده ‌‌و بعد از گذراندن مرارت‌هاي بسيار، علي رغم توصيه‌هاي دلگرم کننده استادانش، براي چاپ کتاب حاضر، جهت استفاده بهينه هنرمندان و دانشجويان و علاقه‌مندان به هنر تئاتر و پيشينه تئاتر تجربي و... با مشکلات زيادي روبه‌رو بوده اما عاقبت اين مهم انجام مي‌شود.
تئاتر چهارسو
پس از برگزاري يازدهمين جشن هنر شيراز در 1356، چهار نفر از اعضاي گروه بازيگران شهر که عبارت بودند از: آربي آوانسيان، سوسن تسليمي، صدرالدين زاهد و فردوس کاوياني، از کارگاه جدا شده و تئاتر چهارسو را تشکيل دادند. آربي آوانسيان‌ در مجله تماشا، شماره 373 ، شنبه 31 تير 1357 گفته است:«من بدون فخر فروشي و به عنوان يک حقيقت مي‌گويم، تمام اين افرادي که در اين دوره در کارگاه نمايش کار مي‌کردند و الان هم در حال کار کردن هستند، افرادي هستند که بيشترين از خود گذشتگي را به مفهوم گسترده کلمه در تئاتر داشتند و در سخت‌ترين شرايط، بيشتر کارها را انجام دادند و گاهي در کيفيت‌هاي خيلي بالا هم کار کرده‌اند و منظور اين نيست که کارهاي بد نکردند، بلکه کارهاي بد هم داشته‌اند، منتها نتيجه تمام اين تجربيات هشت ساله چيزي است که الان به تبادل بيشتر احتياج دارد و وقتي که اين احتياج برآورده نشود،‌ خواه ناخواه حيف و ميل شدن است، مقداري نقض غرض است. محيطي به وجود آمده به اسم کارگاه نمايش و براي رسيدن به نتايج. و اگر اين نتايج تقسيم شود، هم از بودجه قبلي هدر رفته و هم آن بودجه‌هاي آتي که بايد صرف آن شود، هدر مي‌روند.»
وي در اين گفت‌وگو درباره جدايي‌اش از کارگاه و تاسيس چهارسو مي‌افزايد:«در کارگاه نمايش مي‌شد به خاطر ابعاد کوچکش کارهاي نمايشي انجام داد که لزوماً احتياج به تماشاگر زياد ندارند، ولي ما مي‌دانيم که تئاتر در حالي که مي‌تواند به تماشاگر زياد احتياج نداشته باشد، اگر خيلي محدود و بسته باقي بماند، خود به خود به طرف يک نوع رابطه بسته و خصوصي مي‌رود و از مسير درست تئاتري خارج مي‌شود.»
کتاب کارگاه نمايش از آغاز تا پايان، براي همه علاقه‌مندان مفيد واقع خواهد شد. چون در اين کتاب اطلاعات گسترده و مفيدي قرار گرفته که خود مي‌تواند فتح باب تازه‌اي براي يک مقاله با کتاب پژوهشي ـ تحليلي ديگر باشد و به همين دليل مي‌تواند به نوشتن درباره اهميت کارگاه نمايش از زوايا و ابعاد ديگر همچنان اميدوار بود.